Wyobraźcie sobie letnie popołudnie nad rzeką Pisuerga w Valladolid, gdzie tłum gapiów, król Filip III i jego dwór czekają na wyjątkowe widowisko. Czas dłuży się niemiłosiernie, atmosfera gęsta od upału i komarów, a władca zaczyna tracić cierpliwość. I wtedy nagle… z wody wynurza się mężczyzna w dziwacznym stroju, przypominającym prawdziwy kostium na Halloween, z maską o szklanych oczach i rurami prowadzącymi do łodzi. Wszyscy są oszołomieni. Kim był ten człowiek? Oto on: Jerónimo de Ayanz y Beaumont, hiszpański geniusz, który swoim życiem i osiągnięciami mógłby zawstydzić samego Leonarda da Vinci.
Kim był Jerónimo de Ayanz?
Jerónimo urodził się w 1553 roku w Guenduláin, obecnie opuszczonym majątku w Navarze, w rodzinie szlacheckiej. Był człowiekiem renesansu w pełnym tego słowa znaczeniu: inżynierem, wynalazcą, naukowcem, wojskowym, malarzem, muzykiem i kompozytorem. A to tylko część jego życiorysu!
Bohater na polu bitwy
Jako drugi syn rodziny szlacheckiej Jerónimo nie mógł liczyć na dziedziczenie majątku, więc postawił na karierę wojskową. Dzięki znajomościom ojca, który był kapitanem garnizonu w Pampelunie, Jerónimo trafił na dwór Filipa II, gdzie zdobył wykształcenie w sztukach, naukach i strategii wojskowej. Na polu bitwy wyróżniał się odwagą i siłą fizyczną – Lope de Vega nazwał go nawet „rycerzem z brązowymi palcami” w swojej sztuce pod tytułem „Lo que pasa en una tarde” (pol. Co się dzieje w jedno popołudnie). Brał udział w kampaniach w Tunezji i Flandrii, a w 1581 roku zapobiegł nawet zamachowi na życie Filipa II!
Wynalazca
To jednak nie jego wojskowa kariera przyniosła mu miano hiszpańskiego Da Vinciego. Jerónimo, mianowany w 1587 roku administratorem generalnym hiszpańskich kopalń, zaczął tworzyć wynalazki, które przetrwały próbę czasu. Wśród jego osiągnięć znajdują się m.in. maszyna parowa zaprojektowana do odprowadzania wody z kopalń, która była prekursorem maszyn parowych, które pojawiły się w Anglii dopiero 150 lat później. Stworzył też prototyp klimatyzacji czyli system chłodzenia dla górników pracujących w upalnych warunkach oraz pierwszy kombinezon do nurkowania wyposażony w maskę i system rur umożliwiający oddychanie pod wodą, co zaprezentował przed dworem Filipa III. Z kolei jego Submarine 1.0 to prototyp łodzi podwodnej z zaworami do oddychania. Zaprojektował również innowacyjne młyny wiatrowe. Łącznie Jerónimo uzyskał 48 patentów, co czyni go jednym z najbardziej płodnych wynalazców swojej epoki.
Eksperyment w Valladolid - pierwszy nurek w historii
Jednym z jego najbardziej widowiskowych wynalazków był wspomniany wcześniej kombinezon do nurkowania. W 1602 roku w Valladolid Jerónimo zanurkował w rzece Pisuerga, przebywając pod wodą przez niemal godzinę! Jego strój był tak innowacyjny, że zyskał uznanie samego króla, choć nie obyło się bez początkowej konsternacji dworu, gdy wynurzył się z wody niczym duch.
Tylko… dlaczego prawie nikt o nim nie słyszał?
Jerónimo de Ayanz zmarł w 1613 roku, pozostawiając po sobie dziedzictwo, które dopiero dziś zaczyna być doceniane. Dlaczego jego nazwisko nigdy nie zyskało światowej sławy na miarę Leonarda da Vinci? Hiszpania w tamtym czasie była skupiona na podbojach kolonialnych, a wynalazki Jerónima były bardziej praktyczne niż artystyczne. Ponadto, wiele jego osiągnięć zostało zapomnianych na skutek późniejszych wojen i zmian politycznych. Jednak jego wynalazki wyprzedzały swoją epokę o całe stulecia, a jego wszechstronność i geniusz stawiają go w jednym szeregu z największymi umysłami renesansu. Może nie malował takich arcydzieł jak Mona Lisa, ale jego osiągnięcia w dziedzinie inżynierii, nauki i technologii są równie imponujące.
Autorka artykułu: Paulina Eryka Masa
Źródła:
1. Fotografie ilustrujące artykuł: Biblioteca Nacional de España – Biblioteca Digital Hispánica, CC BY-SA 4.0 [na:] Wikimedia Commons.
2. Navarro, F., 2023, El español que inventó la máquina de vapor, el traje de buzo y diseñó un submarino [na:] muyinteresante.com (dostęp: 06.01.2025).
3. El 'Leonardo da Vinci español’ que está enterrado en la Catedral de Murcia: un ciclo aborda la vida de Jerónimo de Ayanz [na:] murciaplaza.com (dostęp: 06.01.2025).
4. Jerónimo de Ayanz y Beaumont [na:] es.wikipedia.org (dostęp: 06.01.2025).
5. Prego, C., 2021, Jerónimo de Ayanz, el Da Vinci olvidado que diseñó un submarino y sistemas de aire acondicionado en la España de los Austrias [na:] xataka.com (dostęp: 06.01.2025).
