Euskadi Ta Askatasuna (ETA), czyli „Kraj Basków i Wolność”, była jedną z najbardziej znanych i najgroźniejszych organizacji terrorystycznych w Europie. Jej historia sięga końca lat 50. XX wieku, kiedy to grupa baskijskich nacjonalistów postanowiła walczyć o niepodległość Kraju Basków, obejmującego zarówno hiszpańskie prowincje Baskonii i Nawarry, jak i część terytoriów we Francji. ETA zrodziła się jako radykalne skrzydło nacjonalistycznej partii Baskijskiej Partii Nacjonalistycznej (PNV), które uznało, że pokojowa walka polityczna jest nieskuteczna i należy sięgnąć po bardziej radykalne metody.
Początki działalności ETA
Już od początku swojej działalności ETA odwoływała się do ideologii lewicowego nacjonalizmu, łącząc postulaty niepodległościowe z rewolucyjnym socjalizmem. Inspirowała się innymi ruchami partyzanckimi i terrorystycznymi, takimi jak irlandzka IRA czy organizacje walczące z reżimami kolonialnymi w Afryce i Ameryce Łacińskiej. W jej szeregach znajdowali się zarówno ideowi bojownicy, jak i osoby poszukujące radykalnych środków do walki z dyktaturą Francisco Franco. ETA początkowo ograniczała się do działalności propagandowej i aktów sabotażu, ale z biegiem czasu jej działania stawały się coraz bardziej brutalne. Pierwszym oficjalnym aktem terrorystycznym organizacji było zabójstwo funkcjonariusza Guardia Civil, José Antonio Pardinesa, 7 czerwca 1968 roku. Od tego momentu ETA nie miała już odwrotu – weszła na drogę przemocy, którą kontynuowała przez następne dekady.
Lata terroru: eskalacja przemocy i zabójstwo Carrero Blanco
W okresie rządów Franco ETA była postrzegana przez część społeczeństwa jako organizacja oporu wobec reżimu. Jednak nawet po śmierci dyktatora i demokratyzacji Hiszpanii nie porzuciła działalności terrorystycznej. Jej najbardziej spektakularnym zamachem w tamtych latach było zabójstwo Luisa Carrero Blanco, premiera i bliskiego współpracownika Franco. 20 grudnia 1973 roku ETA dokonała jednego z najbardziej symbolicznych zamachów w historii Hiszpanii. Carrero Blanco, który miał kontynuować autorytarne rządy po śmierci Franco, zginął w spektakularnym ataku bombowym w Madrycie. Terroryści wykopali tunel pod ulicą, którą codziennie przejeżdżał jego samochód, i umieścili w nim ładunki wybuchowe. Gdy pojazd Carrero Blanco znalazł się nad tunelem, eksplozja wyrzuciła go w powietrze na wysokość kilku pięter, po czym spadł na dziedziniec pobliskiego klasztoru. Śmierć premiera wstrząsnęła całą Hiszpanią i pokazała, że ETA nie cofnie się przed żadnym aktem przemocy. Wraz z demokratyczną transformacją Hiszpanii w latach 70. wielu obywateli spodziewało się, że ETA zakończy działalność. Jednak organizacja nie tylko nie zaprzestała ataków, ale wręcz nasiliła swoją działalność. Podczas gdy inne ruchy opozycyjne przekształcały się w partie polityczne, ETA kontynuowała walkę zbrojną, domagając się całkowitej niepodległości Kraju Basków.
Najkrwawsze dekady i reakcja państwa
W latach 80. i 90. XX wieku ETA była odpowiedzialna za setki zamachów bombowych i zabójstw. Ofiarami byli nie tylko politycy i przedstawiciele sił bezpieczeństwa, ale także cywile. W najbardziej brutalnym ataku, w 1987 roku, terroryści zdetonowali bombę w supermarkecie Hipercor w Barcelonie, zabijając 21 osób i raniąc 45. Był to jeden z najbardziej krwawych zamachów w historii organizacji.
Grupos Antiterroristas de Liberación
W odpowiedzi na rosnącą falę terroru hiszpański rząd powołał do życia antyterrorystyczne grupy GAL czyli Grupos Antiterroristas de Liberación (pol. Antyterrorystyczne Grupy Wyzwolenia), które miały zwalczać ETA za pomocą działań kontrterrorystycznych, w tym nielegalnych porwań i zabójstw członków organizacji. Działalność GAL stała się poważnym skandalem politycznym i doprowadziła do oskarżeń pod adresem hiszpańskich władz o stosowanie „brudnej wojny” przeciwko terrorystom. Mimo że ETA miała swoje bazy we Francji, gdzie baskijscy separatyści przez długi czas znajdowali schronienie, w latach 80. i 90. Francja zaczęła współpracować z Hiszpanią w zwalczaniu organizacji. W efekcie wielu członków ETA zostało aresztowanych lub zmuszonych do ucieczki.
Wsparcie zagraniczne
ETA przez lata otrzymywała wsparcie finansowe i logistyczne z zagranicy. Szczególnie istotną rolę odegrały w tym kraje takie jak Libia, Kuba, Wenezuela czy Związek Radziecki. Władze Kuby przez długi czas udzielały schronienia baskijskim terrorystom, a niektóre źródła wskazują, że członkowie ETA byli szkoleni w obozach wojskowych w Libii i Nikaragui.
Koniec działalności ETA
Wraz z początkiem XXI wieku ETA zaczęła tracić poparcie społeczne, zwłaszcza po zamachach terrorystycznych Al-Kaidy w Madrycie w 2004 roku. Hiszpanie, zmęczeni dekadami przemocy, coraz częściej opowiadali się za rozwiązaniem konfliktu politycznego na drodze negocjacji. W 2011 roku ETA ogłosiła zawieszenie broni, a w 2017 roku ogłosiła rozbrojenie. Ostateczny kres organizacji nastąpił w 2018 roku, kiedy to ETA ogłosiła swoje samorozwiązanie. W oświadczeniu przesłanym baskijskim gazetom członkowie organizacji przeprosili ofiary i przyznali, że ich walka nie przyniosła oczekiwanego rezultatu. ETA pozostawiła po sobie krwawy ślad w historii Hiszpanii – od 1960 do 2003 roku zginęło w jej atakach 817 osób, w tym setki cywilów. Jej koniec oznaczał zamknięcie jednego z najbardziej bolesnych rozdziałów w historii kraju.
Patria
Historia ETA i jej wpływ na społeczeństwo baskijskie stały się tematem wielu dzieł literackich i filmowych, ale jednym z najważniejszych jest powieść „Patria” autorstwa Fernando Aramburu oraz jej ekranizacja w postaci serialu HBO. Zarówno książka, jak i serial w poruszający sposób ukazują dramat baskijskiej społeczności, rozdartej między lojalnością wobec idei niepodległości a brutalną rzeczywistością przemocy, którą niosła działalność terrorystyczna ETA. Główna oś fabularna „Patrii” koncentruje się na losach dwóch rodzin – jednej związanej z ETA, drugiej będącej ofiarą terroru. Kiedy ETA zabija Txato, właściciela niewielkiej firmy, jego żona Bittori zostaje napiętnowana i zmuszona do opuszczenia rodzinnej miejscowości. Z kolei jej dawna przyjaciółka, Miren, jest matką członka ETA i w obliczu represji wobec syna coraz bardziej radykalizuje swoje poglądy. Historia rozciąga się na kilka dekad, ukazując, jak działalność ETA podzieliła całe społeczeństwo i wprowadziła atmosferę strachu, milczenia i wzajemnych oskarżeń.
Autorka artykułu: Paulina Eryka Masa
Źródła:
1. Fotografia ilustrująca artykuł: Theklan, domena publiczna [na:] Wikimedia Commons.
2. ETA [na:] es.wikipedia.org (dostęp: 30.03.2025).
3. Niedziński, B., 2018, Tak zabijała ETA. Poznajcie historię europejskiego terroru [na:] gazetaprawna.pl (dostęp: 30.03.2025).
4. Celej, P., 2018, Historia politycznego terroru: ETA [na:] strefahistorii.pl (dostęp: 30.03.2025).
