Remedios Varo nie malowała świata takim, jakim był. Malowała go takim, jakim mógłby być – albo jakim czuła, że jest naprawdę, pod warstwą codzienności i racjonalności. Jej nierzadko absurdalne obrazy są jak sny przeniknięte światłem księżyca, w których każda postać ma własną misję, każdy przedmiot znaczenie, a każdy cień drugie dno. Urodzona w Hiszpanii, największą sławę zyskała w Meksyku, gdzie stała się prawdziwą ikoną surrealizmu.
Od Anglès do Madrytu
Remedios przyszła na świat w 1908 roku w niewielkiej katalońskiej miejscowości Anglès jako María de los Remedios Alicia Rodriga Varo y Uranga. Już od dziecka przejawiała artystyczne zacięcie – jej pierwszym nauczycielem rysunku był ojciec, inżynier, który uczył ją geometrii i perspektywy. To on zaraził ją również miłością do nauki i mechaniki. W wieku 15 lat Remedios przeniosła się z rodziną do Madrytu, gdzie kilka lat później została przyjęta do prestiżowej Akademii Sztuk Pięknych św. Ferdynanda (hiszp. Real Academia de Bellas Artes de San Fernando). Studiowała tam razem z przyszłymi legendami – między innymi z Salvadorem Dalí, który również tam się kształcił. Choć program uczelni był konserwatywny, to życie w Madrycie tętniło awangardą – Remedios mieszkała w słynnej Residencia de Estudiantes, intelektualnym centrum ówczesnej Hiszpanii, gdzie zetknęła się z takimi postaciami jak Federico García Lorca, Luis Buñuel czy wspomniany już Dalí.
Paryż, wojna i surrealizm
W latach 30. Remedios związała się z malarzem Gerardo Lázarragą, a następnie z poetą-rewolucjonistą Benjaminem Péret, jednym z kluczowych przedstawicieli surrealizmu. To właśnie dzięki Péretowi trafiła do paryskiego kręgu André Bretona. Jednak jako kobieta-artystka nie miała tam łatwo – europejski surrealizm był męskim klubem, w którym kobiety mogły być co najwyżej muzami. Gdy wybuchła II wojna światowa, Varo i Péret musieli uciekać z okupowanego Paryża. Przez Marsylię dostali się na statek „Serpa Pinto” i w 1941 roku przypłynęli do Meksyku. Dla Remedios była to podróż nie tylko geograficzna, ale i duchowa – to właśnie tam rozkwitła jako twórczyni.
Meksykański azyl
Meksyk okazał się dla Varo ziemią obiecaną. Przez pierwsze lata zarabiała na życie, malując meble, projektując etykiety dla firm farmaceutycznych, ilustrując katalogi – ale już wtedy jej wyobraźnia przekraczała ramy komercyjnych zleceń. Przyjaźniła się z innymi artystkami-emigrantkami, m.in. z Leonorą Carrington, z którą łączyła ją nie tylko sztuka, ale i osobista bliskość. To właśnie pod koniec lat 40. Remedios zaczęła tworzyć obrazy, które dziś uznaje się za jej największe arcydzieła.
Twórczość
Na pierwszy rzut oka obrazy Varo mogą wydawać się bajkowe: pełne fantastycznych postaci, niesamowitych maszyn, dziwacznej architektury. Ale im dłużej się na nie patrzy, tym bardziej odkrywamy ich głębię. To nie są proste ilustracje snów – to filozoficzne opowieści o samotności, kreacji, duchowości i poszukiwaniu sensu. W „Creation of the Birds” z 1958 roku postać-półsowa siedzi przy biurku, tworząc ptaki, które dosłownie ożywają pod pędzlem. Światło księżyca przechodzi przez pryzmat, trafia na płótno, gdzie zamienia się w życie – genialna metafora aktu twórczego. Z kolei na obrazie „Armonía” kobieta komponuje muzykę z pomocą światła, w pełnej skupienia ciszy. Varo łączyła sztukę z nauką, ezoterykę z inżynierią, alchemię z geometrią. To, co malowała, nie było odrealnione – to był alternatywny porządek rzeczy, logiczny w swoim własnym wszechświecie.
.jpg){kind=link}
Frida i Remedios – dwa światy
Choć Varo często porównuje się do Fridy Kahlo, ich światy były zupełnie różne. Kahlo tworzyła sztukę cielesną, bolesną, osobistą, związaną z meksykańską tożsamością. Varo natomiast wędrowała po światach wewnętrznych – interesował ją duch, nie ciało. Obie jednak dzieliły ten sam los artystek, które musiały wywalczyć sobie miejsce w świecie zdominowanym przez mężczyzn – i obie to miejsce zdobyły dzięki bezkompromisowej wierności sobie.
Harmonia, miłość i ucieczka
W 1950 roku Varo poślubiła Waltera Gruena, austriackiego uchodźcę i mecenasa sztuki. Małżeństwo to dało jej stabilizację i swobodę twórczą. Przez ostatnie 13 lat życia malowała intensywnie – to właśnie z tego okresu pochodzą jej najsłynniejsze dzieła, m.in. „The Escape” z 1961 roku, symboliczny obraz dwojga ludzi wspólnie przemierzających tajemniczy krajobraz. Delikatność ich wzajemnego zrozumienia, współdzielona przestrzeń, wspólny cel – wszystko to wskazuje na artystyczną i osobistą równowagę, którą Varo w końcu osiągnęła. Remedios Varo zmarła w 1963 roku na zawał serca. Pozostawiła po sobie 171 obrazów, które dziś można podziwiać w najważniejszych muzeach świata: w nowojorskim MoMA, paryskim Centrum Pompidou czy madryckim Museo Reina Sofía.
Autorka artykułu: Paulina Eryka Masa
Źródła:
1. Obraz ilustrujący artykuł: Roulotte (1956) Quinn Comendant, CC BY-SA 2.0 [na:] Wikimedia Commons.
2. Remedios Varo [na:] es.wikipedia.org (dostęp: 04.05.2025).
3. Diduch, A., Remedios Varo: znajoma melancholia [na:] moodscentbar.com (dostęp: 04.05.2025).
4. Bozzone, J., 2021, ‘Entre lo místico y lo científico’: el auge de las obras de Remedios Varo [na:] nytimes.com (dostęp: 04.05.2025).
.jpg){kind=link}